“Cụ” Sa mu dầu khổng lồ
đã tồn tại hơn 2.000 năm, nằm giữa vùng lõi rừng nguyên sinh thuộc Vườn quốc
gia Pù Mát, được coi là “báu vật” của nơi đây.
Vườn quốc gia Pù Mát có
diện tích gần 95.000 ha, là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển phía Tây Nghệ An
được UNESCO công nhận năm 2007. Nơi đây được xem là một trong những “kho tàng”
đa dạng sinh học phong phú nhất Việt Nam.
Năm 2010, Hội Bảo vệ
thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận cây Sa mu dầu cao hơn 70 m, đường
kính thân lên tới 5,5 m, chu vi đo được 23,7 m là Cây di sản Việt Nam, đồng thời
ghi nhận là cây Sa mu dầu lớn nhất Việt Nam hiện nay.
Cây Sa mu dầu có tên khoa
học Cunninghamia konishii Hayata, thuộc họ Hoàng đàn
(Cupressaceae). Người Thái ở Nghệ An gọi là “Mậy Pẹc” – loài cây linh thiêng gắn
bó với đời sống tinh thần của họ.
“Cụ” Sa mu dầu tọa lạc ở
thượng nguồn Khe Bu, xã Châu Khê (Nghệ An), trong khu vực rừng hỗn giao giữa
cây lá rộng và cây lá kim ở độ cao trên 1.000 m.
Sa
mu dầu tại Vườn quốc gia Pù Mát.
Sa mu dầu là loài cây gỗ
quý hiếm, nằm trong nhóm IA – nhóm thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm được ghi
trong Sách Đỏ Việt Nam. Gỗ Sa mu dầu có hương thơm nhẹ, vân đẹp, bền
chắc và ít mối mọt, vì vậy từng bị khai thác mạnh trong quá khứ.
Hiện nay, cùng với tốc độ
tái sinh tự nhiên thấp, nạn phá rừng và biến đổi khí hậu khiến môi trường sống
của loài này ngày càng bị thu hẹp.
Ở Việt Nam, Sa mu dầu
phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ như: Hà Giang
(cũ), Sơn La, Thanh Hóa và Nghệ An. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quần thể Sa
mu dầu ở vùng biên giới Việt – Lào, đặc biệt tại Pù Mát, là khu vực còn bảo tồn
được nguồn gen tốt nhất của loài.
Nhằm bảo tồn và phát triển
Sa mu dầu, Viện Sinh thái Nhiệt đới, Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga (Bộ Quốc
phòng) cùng Trường Đại học Lâm nghiệp đang triển khai đề tài: “Ứng dụng phương
pháp thông tin địa lý và kỹ thuật sinh học phân tử phục vụ phát triển loài Sa
mu dầu ở Việt Nam”.
Nhóm nghiên cứu đã áp dụng
mô hình MaxEnt (Maximum Entropy) để dự báo khu vực phân bố tiềm năng của loài
trong điều kiện khí hậu hiện tại và tương lai. Kết quả cho thấy, diện tích phân
bố thích hợp cho Sa mu dầu hiện nay khoảng 1.509 km², chủ yếu ở miền Bắc. Tuy
nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu (theo kịch bản RCP 2.6), diện tích
này có thể giảm gần một nửa vào năm 2070.
Kết quả nghiên cứu không
chỉ mang lại cơ sở khoa học cho quy hoạch các khu vực nhân nuôi, bảo tồn nguồn
gen Sa mu dầu mà còn giúp lựa chọn vùng phân bố cây lâm nghiệp phù hợp, góp phần
quản lý và phát triển rừng bền vững.
Ngọc Minh